Protestat e dhunshme
Raste nga bota ku protesta kaloi në dhunë: si nisën, si u zhvilluan dhe çfarë ndodhi pas tyre. Ky është dokumentim historik, jo udhëzues dhe jo nxitje.
Shqipëria, 1997
Shembja e skemave piramidale shkatërroi kursimet e mijëra familjeve. Protestat e para u kthyen në trazira të armatosura në jug; depot e armëve u plaçkitën dhe institucionet e shtetit pushuan së funksionuari në shumë qytete.
Si u protestua
- Turma sulmuan dhe dogjën godina shtetërore, komisariate e gjykata.
- Depot e ushtrisë u plaçkitën dhe grupe të armatosura zunë qytete e rrugë.
- Pati bllokim rrugësh dhe marrje kontrolli të qyteteve nga komitete vendore.
Pasojat: Mbi një mijë të vdekur sipas vlerësimeve, misioni ndërkombëtar “Alba”, qeveri e re dhe zgjedhje të parakohshme.
Tiranë, 21 janar 2011
Një tubim i opozitës para Kryeministrisë, pas akuzave për korrupsion, u shndërrua në përplasje: nga protestuesit u hodhën gurë dhe objekte të tjera, ndërsa Garda e Republikës u përgjigj me gaz lotsjellës dhe të shtëna.
Si u protestua
- Protestuesit hodhën gurë dhe objekte të tjera drejt kordonit para Kryeministrisë.
- Policia përdori gaz lotsjellës dhe ujë me presion; Garda e Republikës hapi zjarr me municion të vërtetë.
- Vdekjet ndodhën pranë hyrjes së Kryeministrisë, brenda disa orëve.
Pasojat: Katër protestues të vrarë. Çështja gjyqësore zgjati vite dhe asnjë përgjegjës nuk u dënua përfundimisht për vrasjet.
Shqipëria, 2019
Pas akuzave për blerje votash dhe lidhje të qeverisë me krimin e organizuar, opozita braktisi parlamentin dhe organizoi protesta të përsëritura nga shkurti deri në korrik 2019.
Si u protestua
- Protesta të opozitës çdo javë para Kuvendit dhe Kryeministrisë, me tubime masive.
- Drejt godinave u hodhën shishe me benzinë (molotov), fishekzjarrë dhe bojë; u dogjën edhe mandate parlamentare simbolike.
- Policia përdori gaz lotsjellës dhe ujë me presion.
Pasojat: Dhjetëra policë dhe protestues të plagosur, procedura penale ndaj disa pjesëmarrësve, por qeveria nuk dha dorëheqje dhe zgjedhjet vendore u mbajtën pa opozitën.
Los Angeles, 1992
Pas lirimit të policëve që goditën Rodney King, qyteti pa gjashtë ditë trazira me zjarre, plaçkitje dhe sulme ndaj biznesesh dhe kalimtarëve.
Si u protestua
- Zjarrvënie ndaj dyqaneve dhe ndërtesave, dhe plaçkitje në shumë lagje.
- Sulme ndaj shoferëve, si rasti i kamionistit Reginald Denny, i nxjerrë nga kabina dhe i rrahur para kamerave.
- U përdorën edhe armë zjarri; u thirr Gardë Kombëtare dhe ushtria.
Pasojat: 63 të vdekur, mbi 2.000 të plagosur dhe rreth një miliardë dollarë dëme. U ndërmorën reforma në polici, por pasojat ekonomike mbetën në lagjet e prekura për vite.
Franca, 2005
Vdekja e dy adoleshentëve në Clichy-sous-Bois, teksa iknin nga policia, nxiti trazira në periferitë e Parisit që u përhapën në gjithë vendin për afro tre javë, kryesisht me djegie makinash dhe ndërtesash publike.
Si u protestua
- Grupe të vogla e të lëvizshme vepronin natën në periferi të ndryshme.
- Kryesisht u dogjën automjete (rreth 9.000 gjithsej), por edhe shkolla, depo dhe ndërtesa publike.
- Policisë iu hodhën gurë dhe fishekzjarrë.
Pasojat: Mijëra makina të djegura, gjendje e jashtëzakonshme dhe debat i gjatë për diskriminimin në periferi, pa ndryshime të thella strukturore.
Anglia, 2011
Vrasja e një burri nga policia në Tottenham çoi te një protestë para komisariatit, që u shndërrua në plaçkitje dhe zjarre në Londër dhe disa qytete të tjera për pesë ditë.
Si u protestua
- Plaçkitje dyqanesh dhe zjarre në ndërtesa e automjete, si në Croydon e Tottenham.
- Grupet u organizuan kryesisht përmes mesazheve në telefon (si BlackBerry Messenger).
- Veprimet ndodhën njëkohësisht në disa lagje, duke e tejkaluar policinë.
Pasojat: Pesë të vdekur, mijëra të arrestuar dhe dënime të rënda e të shpejta. Protesta humbi kërkesën origjinale dhe u kujtua si plaçkitje.
Ukraina, Euromaidan 2013–2014
Nisi paqësisht kur qeveria pezulloi marrëveshjen me BE-në. Pas përpjekjes për shpërndarje me forcë dhe ligjeve kufizuese, disa grupe iu përgjigjën me barrikada, zjarre dhe sulme ndaj radhëve të policisë; në shkurt 2014 përplasjet u bënë vdekjeprurëse.
Si u protestua
- Protestuesit ngritën barrikada me goma, borë, pllaka trotuari dhe mjete.
- Në rrugën Hrushevskoho, në janar 2014, policisë iu hodhën gurë dhe shishe me benzinë.
- Forcat e rendit përdorën gaz, granata zhurme, plumba gome dhe, në shkurt, armë zjarri me të shtëna të pikasura nga çatitë.
Pasojat: Mbi 100 të vrarë, presidenti u largua nga vendi. Ndryshimi politik ndodhi, por u pasua nga aneksimi rus i Krimesë dhe lufta në lindje.
Hong Kong, 2019
Marshime masive paqësore kundër ligjit të ekstradimit. Pas refuzimit të qeverisë për të dëgjuar, një pjesë e protestuesve kaluan në bllokime, djegie dhe përplasje me policinë, e cila përdori gaz lotsjellës dhe plumba gome.
Si u protestua
- Marshime me miliona njerëz, pastaj veprime të decentralizuara (“be water”) që ndryshonin vendndodhjen shpejt.
- Bllokim rrugësh dhe stacionesh metroje; në korrik 2019 u pushtua ndërtesa e Këshillit Legjislativ.
- Policisë iu hodhën tulla dhe shishe me benzinë; ajo përgjigjej me gaz lotsjellës, ujë me ngjyrë dhe plumba gome.
Pasojat: Ligji u tërhoq, por në 2020 Pekini solli ligjin e sigurisë kombëtare, me arrestime masive dhe fundin e lëvizjes.
Kili, 2019
Rritja e çmimit të biletës së metrosë nxiti nxënësit të kapërcenin turniketat. Brenda ditësh protesta u përhap kombëtarisht; u dogjën stacione metroje dhe ndërtesa dhe qeveria shpalli gjendje të jashtëzakonshme.
Si u protestua
- Fillimisht mijëra nxënës kapërcenin turniketat e metrosë pa paguar.
- Me përshkallëzimin, disa dhjetëra stacione u dëmtuan nga zjarri dhe u plaçkitën supermarkete.
- Paralelisht vazhdonin marshime masive dhe “cacerolazo” (goditje tenxheresh nga ballkonet).
Pasojat: Referendum për një kushtetutë të re. Draftet u hodhën poshtë në 2022 dhe 2023, ndërsa raporte të OKB-së dokumentuan shkelje të të drejtave të njeriut nga forcat e rendit.
Venezuela, 2017
Pas përpjekjes së gjykatës supreme për të shfuqizuar parlamentin e kontrolluar nga opozita, protesta kundër qeverisë së Maduros vazhduan pothuajse çdo ditë nga prilli deri në korrik 2017.
Si u protestua
- Protestuesit bllokuan rrugë me barrikada dhe përplaseshin çdo ditë me Gardën Kombëtare.
- U raportuan shishe dhe kavanoza me jashtëqitje, të quajtura “puputov” (lojë fjalësh me “molotov”), të hedhura drejt radhëve të Gardës.
- Garda përdori gaz lotsjellës, plumba gome dhe, sipas organizatave të të drejtave të njeriut, edhe municion të vërtetë.
Pasojat: Mbi 120 të vdekur sipas raportimeve të OKB-së dhe organizatave të të drejtave të njeriut. Qeveria mbajti pushtetin dhe zgjodhi një asamble kushtetuese që anashkaloi parlamentin.
SHBA, 2020
Pas vrasjes së George Floyd nga një polic në Minneapolis, mijëra protesta ndodhën në të gjithë vendin, shumica paqësore. Në disa qytete pati zjarre, plaçkitje dhe përplasje me policinë; komisariati i Minneapolis-it u dogj.
Si u protestua
- Marshime në qindra qytete, shumica paqësore.
- Në Minneapolis u dogj komisariati i 3-të; në qytete të tjera u dogjën ndërtesa dhe makina, dhe pati plaçkitje.
- Në Portland pati net me radhë të fishekzjarrëve dhe objekteve drejt zyrtarëve federalë, e policia përdori gaz dhe municion jo vdekjeprurës.
Pasojat: Disa vdekje, dëme të vlerësuara në një deri dy miliardë dollarë dhe polarizim politik. Pati edhe reforma lokale në polici dhe ndërgjegjësim kombëtar.
Modelet që përsëriten
Si formohen grupet
- Pothuajse kudo shumica e turmës është paqësore dhe një pakicë e vogël kalon në dhunë (Hong Kong, Kili, SHBA 2020).
- Rrjete pa lider, të organizuara përmes aplikacioneve të mesazheve dhe rrjeteve sociale (Anglia 2011, Hong Kong, Kili).
- Të rinj nga e njëjta lagje ose periferi, që njihen mes tyre (Franca 2005, Anglia 2011).
- Tifozë të organizuar dhe grupe vetëmbrojtëse (Ukraina 2014), ose mbështetës partiakë të organizuar (Shqipëria 2011 dhe 2019).
- Komitete vendore dhe grupe të armatosura, kur shteti ka pushuar së funksionuari (Shqipëria 1997).
Si ndikuan te policia
- Policia u tejkalua kur veprimet ndodhën njëkohësisht në shumë vende (Anglia 2011, Franca 2005).
- Në raste të rënda policia u tërhoq ose u shpërbë, dhe shteti humbi kontrollin e përkohshëm (Shqipëria 1997, Los Angeles 1992).
- Pati të plagosur mes policëve dhe lodhje e zgjatur nga ditë e javë protestash (Ukraina, Hong Kong).
- Përgjigjja shpesh u ashpërsua: më shumë gaz, municion jo vdekjeprurës, ushtria dhe gjendje e jashtëzakonshme (Franca, Kili, Los Angeles).
- Përshkallëzimi i policisë ndonjëherë e rriti simpatinë për protestuesit, e ndonjëherë e ktheu opinionin kundër tyre.
Shifrat janë përafruese dhe ndryshojnë sipas burimeve. Verifikoji përpara se t’i citosh.