Protestat e suksesshme

Raste ku fushatat jo të dhunshme arritën ndryshim politik: si nisën, si u zhvilluan dhe çfarë ndodhi pas tyre. Faqja është e ndërtuar si ajo e protestave të dhunshme, që rastet të krahasohen.

Shqipëria, dhjetor 1990

Pas rënies së regjimeve komuniste në Evropën Lindore, studentët kërkuan partinë e dytë dhe lirinë e mendimit. Regjimi, i izoluar, pranoi të legalizonte partitë opozitare.

Si u protestua

Studentët e Qytetit Studenti në Tiranë nisën grevë dhe protestë më 8 dhjetor 1990, duke kërkuar pluralizëm.
Tubime paqësore, grevë urie dhe marshime drejt qendrës së Tiranës.
Brenda ditësh u bashkuan punëtorë dhe qytetarë; protesta u përhap në qytete të tjera.

Pasojat: Partia Demokratike u themelua më 12 dhjetor 1990, shtatuja e Enver Hoxhës u rrëzua në shkurt 1991 dhe zgjedhjet e para shumëpartiake u mbajtën në mars 1991. Tranzicioni që pasoi ishte i vështirë (shih edhe 1997).

Serbia, 2000

Milošević shpalli rezultate të diskutueshme në zgjedhjet e shtatorit. Grevat në industri dhe pjesëmarrja masive, së bashku me refuzimin e pjesës së forcave të sigurisë për të shtypur turmën, e bënë të pamundur qëndrimin në pushtet.

Si u protestua

Lëvizja studentore Otpor, me slogane si “Gotov je” (“Ke mbaruar”), humor dhe aksione të vogla simbolike.
Opozita u bashkua rreth një kandidati të vetëm dhe monitoroi votimin.
Pas mohimit të fitores opozitare, grevë e minatorëve të Kolubarës dhe kolona qytetarësh drejt Beogradit më 5 tetor.

Pasojat: Milošević la pushtetin dhe fituesi i zgjedhjeve, Vojislav Koštunica, mori detyrën. Reformat që pasuan ishin të pjesshme dhe vendi mbeti i prekur nga korrupsioni.

Serbia, 2024-2025

Një aksident i lidhur me ndërtim publik u bë simbol i korrupsionit. Lëvizja mbeti kryesisht e disiplinuar dhe e përqendruar te kërkesat.

Si u protestua

Pas shembjes së strehës së stacionit të trenit në Novi Sad (1 nëntor 2024, 16 të vdekur), nisën protesta me heshtje 16-minutëshe.
Studentët bllokuan fakultetet dhe organizuan asamble pa lider të vetëm, me kërkesa të qarta mbi transparencën e dokumenteve dhe përgjegjësinë.
Marshime nga qytet në qytet dhe tubimi i madh në Beograd më 15 mars 2025.

Pasojat: Kryeministri Vučević dha dorëheqje në janar 2025 dhe qeveria ra, por presidenti Vučić mbeti në pushtet. Fushata ishte ende e hapur kur u shkrua kjo faqe; rezultati përfundimtar nuk dihet.

Maqedonia e Veriut, 2016

Pas publikimit të përgjimeve që tregonin abuzime të qeverisë dhe faljes së zyrtarëve nga presidenti Ivanov në prill 2016, protesta u përhap me njerëz të ndryshëm etnikë dhe shoqërorë.

Si u protestua

“Revolucioni shumëngjyrësh”: protestuesit hodhën bojë në ndërtesa shtetërore dhe monumente.
Marshime të përditshme në Shkup dhe qytete të tjera, të përbëra nga maqedonas, shqiptarë dhe komunitete të tjera.
Presion ndërkombëtar nga BE-ja dhe SHBA-ja për zgjedhje të besueshme.

Pasojat: Ivanov u detyrua të tërhiqte faljet, u mbajtën zgjedhje në dhjetor 2016 dhe qeveria e Gruevskit humbi pushtetin në 2017.

Armenia, 2018

Serzh Sargsyan, president për dy mandate, u bë kryeministër në prill 2018. Kjo u pa si zgjatje e pushtetit dhe nxiti protesta masive.

Si u protestua

Marshim nga Gyumri në Erevan i drejtuar nga Nikol Pashinyan, me kërkesën “Bëj hapin”.
Bllokime rrugësh dhe aksione të shpërndara në qytete, me pjesëmarrje të studentëve.
Ushtarë dhe policë nuk ndërhynë kundër turmës dhe disa u bashkuan me të.

Pasojat: Sargsyan dha dorëheqje më 23 prill 2018 dhe Pashinyan u zgjodh kryeministër në maj. Korrupsioni dhe pabarazia mbetën sfida; konflikti me Azerbajxhanin e goditi rëndë qeverinë më vonë.

Polonia, Solidarność 1980-1989

Një grevë për të drejtat e punëtorëve u bë lëvizje kombëtare. Qeveria e shtypi me ligj marcial, por nuk e shuajti lëvizjen.

Si u protestua

Greva në kantierin e Gdańskut në gusht 1980, e cila u përhap në mbarë vendin.
Sindikatë e pavarur me miliona anëtarë, e mbështetur nga Kisha dhe intelektualët.
Pas ligjit marcial (1981), rezistencë nëntokësore dhe, në 1989, bisedime të “Tryezës së Rrumbullakët”.

Pasojat: Në zgjedhjet gjysmë të lira të 4 qershorit 1989 Solidarność fitoi dhe një qeveri jokomuniste mori detyrën. Kalimi ishte i gjatë, tetë vjet nga fillimi.

Sudani, 2019

Kërkesat ekonomike u shndërruan në kërkesë për rrëzimin e presidentit Omar al-Bashir pas 30 vjetësh në pushtet.

Si u protestua

Protesta që nisën në dhjetor 2018 pas rritjes së çmimit të bukës, me udhëheqjen e Shoqatës së Profesionistëve Sudanezë.
Mbledhje para selisë së ushtrisë në Khartum nga prilli 2019 dhe grevë e përgjithshme.
Gratë dhe të rinjtë ishin shumë të dukshëm në sit-in.

Pasojat: Ushtria rrëzoi Bashirin më 11 prill 2019. Më 3 qershor forcat paraushtarake vranë dhjetëra protestues në sit-in. U arrit një marrëveshje tranzicioni, por ushtria bëri grusht shteti në tetor 2021 dhe nga prilli 2023 vendi është në luftë të brendshme. Fitorja nuk u konsolidua.

Çfarë kishin të përbashkët

Pjesëmarrje e gjerë: studentë, punëtorë, profesionistë dhe qytetarë të zakonshëm, jo një grup i vetëm.
Kërkesa të qarta dhe të thjeshta, që çdokush mund t’i përsëriste.
Taktika të ndryshme, jo vetëm marshime: greva, bllokime fakultetesh, sit-in, humor dhe aksione simbolike.
Disiplinë jo e dhunshme, e cila e bëri më të vështirë për regjimin të justifikonte shtypjen.
Çarje brenda aparatit: policë, ushtarë ose minatorë që nuk zbatuan urdhrat (Serbia 2000, Armenia, Sudani).

Të kujtojmë me ndershmëri

Fitorja në rrugë nuk garanton demokraci të qëndrueshme: Sudani dhe pjesërisht Shqipëria pas 1990 e tregojnë.
Fushatat zgjasin muaj dhe vite, jo ditë. Shumica kaluan faza të gjata pa rezultat të dukshëm.
Kërkimet e Chenoweth tregojnë se fushatat jo të dhunshme janë bërë më pak të suksesshme që nga vitet 2010.

Datat dhe shifrat janë përafruese dhe ndryshojnë sipas burimeve. Verifikoji përpara se t’i citosh.