Të përballemi me diktaturat në mënyrë realiste

Çfarë duhet bërë? Mundësitë e dukshme duken të padobishme. Pengesat kushtetuese e ligjore, vendimet gjyqësore dhe opinioni publik zakonisht shpërfillen nga diktatorët. Përballë brutaliteteve, torturës, zhdukjeve dhe vrasjeve, njerëzit shpesh kanë përfunduar se vetëm dhuna mund ta mbarojë një diktaturë. Të zemëruarit kanë luftuar me çfarë force dhune e ushtarake kanë mundur të mbledhin, edhe kur shanset ishin kundër tyre. Kanë luftuar me trimëri dhe me kosto të madhe në vuajtje e jetë. Arritjet e tyre ndonjëherë kanë qenë të jashtëzakonshme, por rrallë e kanë fituar lirinë. Kryengritjet e dhunshme mund të sjellin shtypje brutale që shpesh e lë popullsinë më të pambrojtur se më parë.

Çfarëdo meritash të ketë rruga e dhunës, një pikë është e qartë: kush mbështetet te mjetet e dhunshme ka zgjedhur pikërisht llojin e luftës ku shtypësit pothuajse gjithmonë kanë epërsi. Diktatorët kanë pajisje, municion, transport dhe forca ushtarake më të mëdha. Pavarësisht trimërisë, demokratët (pothuajse gjithmonë) nuk i mbajnë dot.

Kur kryengritja ushtarake e zakonshme pranohet si joreale, disa zgjedhin luftën guerile. Por ajo rrallë, nëse ndonjëherë, i sjell dobi popullsisë së shtypur ose e sjell demokracinë. Prirja për viktima të mëdha mes njerëzve tanë është shumë e fortë, lufta zgjat shpesh shumë, dhe popullsia civile zhvendoset me vuajtje e çrregullim të madh shoqëror. Edhe kur fiton, regjimi i ri shpesh del më diktatorial se paraardhësi, për shkak të centralizimit të forcave ushtarake dhe të dobësimit a shkatërrimit të grupeve e institucioneve të pavarura gjatë luftës, pikërisht atyre që duhen për të ngritur e ruajtur një shoqëri demokratike. Kundërshtarët e diktaturave duhet të kërkojnë një rrugë tjetër.

Grushti i shtetit ushtarak kundër një diktature mund të duket një nga mënyrat më të shpejta, por ka probleme të rënda. Më kryesorja: e lë në vend shpërndarjen e padrejtë të pushtetit mes popullsisë dhe elitës që kontrollon qeverinë e ushtrinë. Heqja e disa personave e klikave ka gjasa të bëjë vetëm që një grup tjetër të zërë vendin e tyre. Teorikisht ai mund të jetë më i butë, por e kundërta është po aq e mundshme. Pasi forcohet, klika e re mund të dalë më e pamëshirshme e më ambicioze se e para.

Zgjedhjet nuk janë instrument ndryshimi të rëndësishëm nën diktaturë. Disa regjime, si ato të bllokut lindor, e luanin shfaqjen për t’u dukur demokratike, por ishin plebishite të kontrolluara ku miratoheshin kandidatë të zgjedhur më parë nga diktatorët. Kur kandidatët e opozitës lejohen dhe zgjidhen, siç ndodhi në Birmani më 1990 dhe në Nigeri më 1993, rezultati mund të shpërfillet, e “fituesit” të frikësohen, arrestohen apo madje ekzekutohen.

Shumë njerëz, brenda vendit ose në mërgim, nuk besojnë se të shtypurit mund të çlirohen vetë dhe mbështeten te forca të jashtme: opinioni publik, OKB-ja, një shtet i caktuar, sanksionet ndërkombëtare. Por kjo mbështetje mund të jetë krejt e gabuar. Zakonisht nuk vjen asnjë shpëtimtar i huaj, dhe nëse një shtet intervenon, nuk duhet besuar lehtë. Realitete të ashpra:

Diktaturat ekzistojnë kryesisht për shkak të shpërndarjes së brendshme të pushtetit: popullsia dhe shoqëria janë shumë të dobëta për t’i shkaktuar probleme serioze, ndërsa pasuria dhe pushteti janë në pak duar. Presionet ndërkombëtare mund të jenë shumë të dobishme, por kur mbështesin një lëvizje të fuqishme të brendshme rezistence: atëherë bojkotet ekonomike, embargot, ndërprerja e marrëdhënieve diplomatike, dëbimi nga organizatat ndërkombëtare dhe dënimet nga organet e OKB-së mund të ndihmojnë shumë. Pa lëvizje të fortë të brendshme, veprime të tilla nuk ka gjasa të ndodhin.

Përfundimi është i vështirë. Kush do ta rrëzojë një diktaturë në mënyrën më efektive e me kosto më të vogël ka katër detyra të menjëhershme:

Lufta çlirimtare është koha e mbështetjes te vetja dhe e forcimit të brendshëm të grupit që lufton. Sharp citon Charles Stewart Parnell gjatë fushatës irlandeze të grevës së qirasë, 1879-1880: nuk ka dobi të mbështetesh te qeveria; mbështetuni vetëm te vendosmëria juaj; ndihmojeni veten duke qëndruar së bashku, forconi ata mes jush që janë të dobët, organizohuni, dhe do të fitoni. Kur ta keni bërë çështjen të pjekur për zgjidhje, atëherë dhe jo para saj do të zgjidhet.

Përballë një force të fortë e të mbështetur te vetja, me strategji të mençur dhe veprim të disiplinuar e guximtar, diktatura përfundimisht do të shembet. Minimalisht, katër kërkesat e mësipërme duhen plotësuar.