Shpërbërja e diktaturës

Efekti i përbashkët i fushatave të mirëpërcjella të mosbindjes politike është të forcojë rezistencën dhe të zgjerojë zonat e shoqërisë ku diktatura has kufij në kontrollin e saj. Këto fushata japin edhe përvojë se si refuzohet bashkëpunimi, përvojë që do të ndihmojë shumë kur të vijë koha e mosbashkëpunimit në shkallë masive. Meqë bindja dhe bashkëpunimi janë thelbësore për diktatorët, tërheqja e mbështetjes është veprimi kryesor që shpërbën një diktaturë. Sharp i shqyrton burimet e pushtetit një nga një:

Gjatë fazës së rezistencës selektive, rritja e institucioneve të pavarura shoqërore, ekonomike, kulturore e politike zgjeron gradualisht “hapësirën demokratike” të shoqërisë dhe tkurr kontrollin e diktaturës. Sa më të forta bëhen institucionet civile përkundrejt diktaturës, aq më shumë popullsia ndërton, pavarësisht dëshirës së diktatorëve, një shoqëri të pavarur jashtë kontrollit të tyre. Nëse diktatura ndërhyn për ta ndaluar këtë “liri që rritet”, lufta jo e dhunshme mund të përdoret për të mbrojtur hapësirën e fituar dhe diktatura ndeshet me një “front” të ri. Me kalimin e kohës kjo kombinim rezistence dhe ndërtimi institucionesh mund të çojë në liri de facto.

Sharp jep si shembull Poloninë e viteve 1970 e 1980: Kisha katolike ishte ndjekur por kurrë e nënshtruar plotësisht; në 1976 intelektualë e punëtorë krijuan grupe si KOR (Komiteti i Mbrojtjes së Punëtorëve); sindikata Solidarność e detyroi legalizimin e vet me grevat në 1980; edhe fshatarët e studentët krijuan organizata të pavarura. Kur komunistët e kuptuan se këto grupe i kishin ndryshuar realitetet e pushtetit, e ndaluan sërish Solidarność dhe vendosën ligjin ushtarak. Por edhe nën ligjin ushtarak institucionet e reja vazhduan: dhjetëra gazeta e revista ilegale dilnin, shtëpi botuese ilegale nxirrnin qindra libra çdo vit dhe shkrimtarë të njohur bojkotonin botimet shtetërore. Regjimi ushtarak-komunist përshkruhej si “duke hedhur topin” mbi shoqërinë: mbante zyrat dhe mund të godiste poshtë me ndëshkime e burgosje, por nuk e kontrollonte shoqërinë. Prej andej ishte çështje kohe sa shoqëria ta rrëzonte plotësisht.

Edhe kur diktatura zë ende pozitat në shtet, ndonjëherë mund të organizohet një “qeveri paralele” demokratike, që fiton gjithnjë e më shumë besnikëri, bindje e bashkëpunim nga populli dhe institucionet. Përfundimisht ajo mund të zëvendësojë plotësisht regjimin diktatorial, si pjesë e tranzicionit drejt demokracisë, me miratim kushtetute e zgjedhje në vazhdim.

Ndërsa institucionet ndryshojnë, lëvizja e mosbindjes mund të përshkallëzohet. Strategët demokratë duhet të mendojnë herët se do të vijë koha kur do të kalohet nga rezistenca selektive në mosbindje masive. Në shumicën e rasteve nevojitet kohë për të ndërtuar a zgjeruar kapacitetet e rezistencës, dhe mosbindja masive mund të zhvillohet pas disa vitesh. Gjatë kësaj periudhe ndërmjetëse fushatat e rezistencës selektive duhet të nisin me objektiva politike gjithnjë më të rëndësishme, duke përfshirë pjesë gjithnjë më të mëdha të popullsisë në të gjitha nivelet. Me mosbindje të vendosur dhe të disiplinuar, dobësitë e brendshme të diktaturës bëhen gjithnjë e më të dukshme.

Kombinimi i mosbindjes së fortë me ndërtimin e institucioneve të pavarura ka gjasa të sjellë me kohën vëmendje ndërkombëtare të favorshme dhe dënime diplomatike, bojkote e embargo në mbështetje të demokratëve (siç ndodhi për Poloninë). Në disa raste shembja mund të ndodhë shumë shpejt, si në Gjermaninë Lindore në 1989, por kjo nuk është e zakonshme: është më mirë të planifikosh një luftë të gjatë, duke qenë gati edhe për një të shkurtër. Gjatë luftës fitoret, edhe për çështje të kufizuara, duhen festuar, dhe ata që i fituan duhen njohur, sepse festimet e kujdesshme e mbajnë moralin për fazat e ardhshme.

Planifikuesit e strategjisë së madhe duhet të llogaritin që më parë mënyrat e mundshme e të dëshirueshme për ta mbyllur një luftë të suksesshme, që të parandalohet ngritja e një diktature të re dhe të sigurohet vendosja graduale e një sistemi demokratik të qëndrueshëm. Demokratët duhet të mendojnë si do të trajtohet kalimi nga diktatura te qeveria e përkohshme. Është e dëshirueshme që të krijohet shpejt një qeveri e re funksionale, por ajo nuk mund të jetë thjesht e vjetra me njerëz të rinj. Duhet vendosur cilat pjesë të strukturës së vjetër (si policia politike) shfuqizohen plotësisht për shkak të natyrës së tyre antidemokratike dhe cilat mbahen për t’iu nënshtruar demokratizimit më vonë. Një boshllëk i plotë qeverisës mund të hapë rrugën kaosit ose një diktature të re.

Duhet menduar paraprakisht politika ndaj zyrtarëve të lartë të diktaturës kur pushteti i saj shpërbëhet. A do të gjykohen? A do të lejohen të largohen përgjithmonë nga vendi? Çfarë opsionesh të tjera ka që përputhen me mosbindjen politike, ripërtëritjen e vendit dhe ndërtimin e demokracisë? Duhet shmangur gjakderdhja, sepse mund të ketë pasoja të rënda për mundësinë e një sistemi demokratik në të ardhmen. Planet konkrete për tranzicionin duhet të jenë gati kur diktatura dobësohet ose bie; ato do të ndihmojnë të parandalohet një grup tjetër të marrë pushtetin me puç. Do të nevojiten plane edhe për qeverisje kushtetuese demokratike me liri të plota politike e personale. Ndryshimet e fituara me çmim të madh nuk duhet të humbasin nga mungesa planifikimi.

Kur diktatorët ndeshen me një popullsi gjithnjë më të fuqishme dhe me rritjen e grupeve e institucioneve demokratike që nuk i kontrollojnë dot, ata do të shohin se i gjithë ndërmarrja e tyre po shpërbëhet. Mbyllje masive të shoqërisë, greva të përgjithshme, qëndrim masiv në shtëpi, marshime sfiduese dhe veprime të tjera do ta minojnë gjithnjë e më shumë organizimin e tyre. Nëse bëhet me mençuri dhe me pjesëmarrje masive me kalimin e kohës, diktatorët do të mbeten pa pushtet dhe mbrojtësit e demokracisë do të triumfojnë pa dhunë.

Jo çdo përpjekje të tillë do të ketë sukses, sidomos jo lehtë dhe rrallë shpejt. Duhet kujtuar se po aq luftëra ushtarake humbasin sa fitohen. Por mosbindja politike ofron mundësi reale fitoreje, e cila rritet shumë me një strategji të madhe të mençur, planifikim të kujdesshëm, punë të palodhur dhe luftë të disiplinuar e të guximshme.