Rreziqet e negociatave

Kur kundërshtimi i një diktature duket i vështirë, disa mund të bien përsëri në nënshtrim pasiv. Të tjerë, duke mos parë shpresë për demokraci, mund të përfundojnë se duhet të merren vesh me diktaturën që duket e përhershme, duke shpresuar se me “pajtim”, “kompromis” dhe “negociata” do të shpëtojnë diçka dhe do t’i japin fund brutaliteteve. Ky mendim ka tërheqje, sepse lufta serioze kundër një diktature brutale nuk është perspektivë e këndshme.

Negociatat janë mjet shumë i dobishëm për disa lloje çështjesh dhe nuk duhen neglizhuar kur janë të përshtatshme. Kur nuk janë në lojë çështje themelore dhe kompromisi është i pranueshëm, ato mund të zgjidhin një konflikt. Një grevë pune për paga më të larta është shembulli i mirë: marrëveshja jep një rritje diku mes shumave të propozuara nga të dyja palët. Por konfliktet me sindikata të ligjshme janë krejt ndryshe nga ato ku është në lojë ekzistenca e një diktature mizore ose vendosja e lirisë politike.

Kur çështjet janë themelore, që prekin parimet fetare, lirinë e njeriut ose zhvillimin e ardhshëm të shoqërisë, negociatat nuk japin zgjidhje të kënaqshme për të dy palët. Në disa çështje themelore nuk duhet të ketë kompromis. Vetëm një ndryshim i raportit të forcave në favor të demokratëve mund t’i mbrojë çështjet themelore. Ky ndryshim ndodh përmes luftës, jo përmes negociatave. Kjo nuk do të thotë se negociatat nuk duhen përdorur kurrë; thjesht nuk janë mënyrë reale për të hequr një diktaturë të fortë pa një opozitë demokratike të fuqishme.

“Negociata” nuk do të thotë që dy palët ulen së bashku në baza barazie dhe i zgjidhin dallimet. Dy fakte duhen kujtuar. Së pari, në negociata nuk është drejtësia relative e pikëpamjeve dhe objektivave që përcakton përmbajtjen e marrëveshjes. Së dyti, përmbajtja e një marrëveshjeje të negociuar përcaktohet kryesisht nga kapaciteti i pushtetit të secilës palë.

Marrëveshja nuk arrihet duke vlerësuar të drejtat dhe të gabuarat e çështjeve. Ato mund të diskutohen shumë, por rezultati real vjen nga vlerësimi i situatës së pushtetit absolut e relativ të palëve. Çfarë mund të bëjnë demokratët që pretendimet e tyre minimale të mos mohohen? Çfarë mund të bëjnë diktatorët për të qëndruar në kontroll e për të neutralizuar demokratët? Pra, nëse vjen marrëveshje, ajo ka më shumë gjasa të jetë rezultat i vlerësimit të secilës palë për krahasimin e kapaciteteve të pushtetit dhe llogaritjes se si do të mbarojë një luftë e hapur.

Duhet parë edhe çfarë është secila palë e gatshme të heqë dorë. Në negociata të suksesshme ka kompromis: secila merr një pjesë të asaj që do dhe heq dorë nga një pjesë e objektivave. Në rastin e diktaturave ekstreme, çfarë duhet t’u japin forcat pro-demokratike diktatorëve? A do t’u japin një rol të përhershëm të vendosur me kushtetutë në qeverinë e ardhshme? Ku është demokracia në këtë?

Diktatorët kanë motive të ndryshme: pushtet, pozitë, pasuri, ripërfytyrim të shoqërisë. Asnjëra nuk shërbehet nëse ata heqin dorë nga pozitat e kontrollit, dhe në negociata do të përpiqen t’i ruajnë objektivat. Çfarëdo premtimesh të japin diktatorët në një marrëveshje, askush nuk duhet të harrojë se ata mund të premtojnë çdo gjë për të siguruar nënshtrimin e kundërshtarëve demokratë dhe pastaj t’i shkelin pa turp po ato marrëveshje.

Nëse demokratët bien dakord të ndalin rezistencën për të fituar pushim nga shtypja, mund të zhgënjehen rëndë. Ndalimi i rezistencës rrallë sjell shtypje më të vogël. Pasi hiqet forca frenuese e kundërshtimit të brendshëm e ndërkombëtar, diktatorët mund ta bëjnë shtypjen madje më brutale se më parë. Sharp citon Krishnalal Shridharani: tirani ka pushtet të shkaktojë vetëm atë që ne nuk kemi forcë t’i rezistojmë.

Rezistenca, jo negociatat, është thelbësore për ndryshim në konfliktet me çështje themelore. Në pothuajse të gjitha rastet rezistenca duhet të vazhdojë për t’i dëbuar diktatorët nga pushteti. Suksesi përcaktohet më shpesh jo nga negocimi i një marrëveshjeje, por nga përdorimi i mençur i mjeteve më të përshtatshme e të fuqishme të rezistencës.

Nëse diktatorët e demokratët flasin për paqe, duhet mendim shumë i qartë, sepse jo kushdo që e thotë fjalën “paqe” dëshiron paqe me liri e drejtësi. Nënshtrimi ndaj shtypjes mizore nuk është paqe e vërtetë. Hitleri shpesh thërriste për paqe, që për të do të thoshte nënshtrim ndaj vullnetit të tij. Paqja e diktatorëve shpesh nuk është më shumë se paqja e burgut ose e varrit. Ka rreziqe të tjera: negociatorë me qëllime të mira ose specialistë të huaj mund t’u japin diktatorëve me një goditje legjitimitetin e brendshëm e ndërkombëtar që u ishte mohuar. Pa atë legjitimitet, diktatorët nuk mund të sundojnë pambarimisht.

Lideret e opozitës mund ta ndiejnë veten të detyruar të ndjekin negociata nga ndjenja e pashpresës. Por kjo ndjenjë pafuqie mund të ndryshojë. Diktaturat nuk janë të përhershme. Njerëzit nën diktaturë nuk duhet të mbeten të dobët dhe diktatorët nuk duhet të lihen të mbeten të fuqishëm pambarimisht. Aristoteli e kishte vënë re shumë kohë më parë: oligarkia dhe tirania janë më jetëshkurtra se çdo kushtetutë tjetër.

Historia e fundit tregon cenueshmërinë e diktaturave dhe se ato mund të shembin për kohë relativisht të shkurtër. Në Poloni nevojiteshin dhjetë vjet (1980-1990) për të rrëzuar diktaturën komuniste, ndërsa në Gjermaninë Lindore dhe Çekosllovaki në 1989 ndodhi brenda javësh. Në El Salvador dhe Guatemalë në 1944 luftërat kundër diktatorëve ushtarakë zgjatën rreth dy javë secila. Regjimi i Shahut në Iran u minua për disa muaj. Diktatura e Markosit në Filipine ra para “pushtetit të popullit” brenda javësh në 1986. Grushti i fortë në Bashkimin Sovjetik në gusht 1991 u bllokua në disa ditë nga mosbindja politike.

Paragjykimi i vjetër se mjetet e dhunshme funksionojnë gjithmonë shpejt e ato jo të dhunshme kërkojnë shumë kohë, nuk qëndron. Mund të duhet shumë kohë që të ndryshojnë gjendja e shoqëria, por beteja e vërtetë kundër një diktature nganjëherë ndodh relativisht shpejt me luftë jo të dhunshme. Negociatat nuk janë e vetmja alternativë ndaj një lufte shfarosëse nga njëra anë dhe kapitullimit nga ana tjetër: ekziston mundësia tjetër për ata që duan edhe paqe edhe liri, mosbindja politike.