Themelet e një demokracie të qëndrueshme

Shpërbërja e diktaturës është arsye për festë të madhe. Njerëzit që vuajtën kaq gjatë dhe luftuan me çmim të lartë meritojnë një kohë gëzimi, çlodhjeje dhe njohjeje. Duhet të ndihen krenarë për veten dhe për të gjithë ata që luftuan me ta. Jo të gjithë do ta kenë jetuar këtë ditë; të gjallët dhe të vdekurit do të kujtohen si heronj që ndihmuan të formohet historia e lirisë në vendin e tyre.

Por kjo nuk është kohë për ta ulur vigjilencën. Edhe pas një shpërbërjeje të suksesshme, duhen marrë masa të kujdesshme që nga konfuzioni pas rënies së regjimit të vjetër të mos dalë një regjim i ri shtypës. Drejtuesit e forcave demokratike duhet të kenë përgatitur paraprakisht një tranzicion të rregullt. Strukturat diktatoriale duhen çmontuar dhe duhen ndërtuar bazat kushtetuese e ligjore dhe standardet e sjelljes së një demokracie të qëndrueshme.

Askush nuk duhet të besojë se me rënien e diktaturës do të shfaqet menjëherë një shoqëri ideale. Shpërbërja e diktaturës është vetëm pikënisja, në kushte lirie më të mëdha, e përpjekjeve afatgjata për të përmirësuar shoqërinë dhe për t’iu përgjigjur më mirë nevojave njerëzore. Probleme serioze politike, ekonomike e shoqërore do të vazhdojnë me vite dhe kërkojnë bashkëpunimin e shumë njerëzve e grupeve. Sistemi i ri politik duhet t’u japë mundësi njerëzve me pikëpamje të ndryshme të vazhdojnë punën konstruktive.

Aristoteli paralajmëroi shumë kohë më parë se tirania mund të kthehet në tiraní. Historia e dëshmon me shembuj nga Franca (jakobinët dhe Napoleoni), Rusia (bolshevikët), Irani dhe Birmania, ku rënia e një regjimi shtypës u pa nga disa persona e grupe si mundësi për të zënë vendin e zotërve të rinj. Motivet ndryshojnë, por rezultati shpesh është afërsisht i njëjtë; diktatura e re mund të jetë edhe më mizore e më totale se e para. Madje, para se të bjerë diktatura, anëtarë të regjimit të vjetër mund të përpiqen ta ndërpresin luftën për demokraci me një puç që synon të parandalojë fitoren e rezistencës popullore dhe të vendosë një model të ripërtërirë të të vjetrit.

Ka mënyra për t’i mundur puçet kundër shoqërive të sapoçliruara, dhe dija e hershme për këtë aftësi mbrojtjeje mund ta ndalojë tentativën. Parimi i parë i mbrojtjes ndaj puçit është mohimi i legjitimitetit të puçistëve: ata kanë nevojë që të pranohet e drejta e tyre morale e politike për të sunduar. Parimi i dytë është rezistenca me mosbashkëpunim dhe mosbindje: puçistët kanë nevojë për civilët, specialistët, këshilltarët, burokratët, administratorët, gjyqtarët dhe për shumicën që e bën të funksionojë sistemin politik, ekonominë, policinë e ushtrinë. Nëse mohohen edhe legjitimiteti edhe bashkëpunimi, puçi mund të vdesë nga uria politike dhe rikthehet shansi për të ndërtuar një shoqëri demokratike.

Sistemi i ri demokratik do të kërkojë një kushtetutë që përcakton kornizën e qeverisjes. Ajo duhet të përcaktojë qëllimet e qeverisë, kufijtë e pushtetit të saj, mënyrën dhe kohën e zgjedhjeve, të drejtat themelore të njerëzve dhe marrëdhënien me nivelet më të ulëta të qeverisjes. Për të mbetur demokratike, qeveria qendrore duhet të ketë ndarje të qartë të pushteteve ligjvënës, ekzekutiv e gjyqësor, dhe kufizime të forta mbi policinë, shërbimet e inteligjencës e forcat e armatosura që të ndalohet çdo ndërhyrje politike e ligjshme. Sharp këshillon, për të penguar prirjet diktatoriale, një sistem federal ku nivelet rajonale e vendore ruajnë kompetenca të rëndësishme (përmend kantonet zvicerane si shembull).

Nëse në histori kishte një kushtetutë me shumë nga këto veçori, mund të jetë e mençur ta rivendosësh e ta ndryshosh sipas nevojës; përndryshe mund të duhet një kushtetutë e përkohshme dhe më pas një e re, që kërkon kohë e mendim dhe pjesëmarrje popullore. Duhet kujdes të mos përfshihen premtime që më vonë mund të dalin të pazbatueshme ose dispozita që kërkojnë qeveri tepër të centralizuar, sepse të dyja e lehtësojnë një diktaturë të re. Teksti duhet të jetë i kuptueshëm për shumicën e popullsisë dhe jo aq i ndërlikuar a i paqartë sa ta kuptojnë vetëm juristët apo elitat.

Vendi i çliruar mund të përballet edhe me kërcënime të jashtme, përfshirë përpjekje të huaja për dominim ekonomik, politik apo ushtarak. Për të ruajtur demokracinë e brendshme, Sharp sugjeron të shqyrtohet zbatimi i parimeve të mosbindjes politike në mbrojtjen kombëtare, duke e vënë aftësinë e rezistencës drejtpërdrejt në duart e qytetarëve; kështu shmanget nevoja për një forcë të fortë ushtarake që vetë mund ta kërcënojë demokracinë ose të kërkojë burime të mëdha. Duhet kujtuar se disa grupe do ta shpërfillin çdo dispozitë kushtetuese për t’u bërë diktatorë të rinj, ndaj populli ka përherë një rol për të zbatuar mosbindjen dhe mosbashkëpunimin kundër diktatorëve të mundshëm e për të ruajtur strukturat, të drejtat e procedurat demokratike.

Efekti i luftës jo të dhunshme nuk është vetëm dobësimi e largimi i diktatorëve, por edhe fuqizimi i të shtypurve: njerëz që dikur ndiheshin vetëm figura shahu ose viktima fitojnë pushtet të drejtpërdrejtë për të arritur me përpjekjet e veta më shumë liri e drejtësi. Kjo përvojë ka pasoja psikologjike të rëndësishme, duke rritur vetëvlerësimin e vetëbesimin e atyre që ishin pa pushtet. Një pasojë e dobishme afatgjatë është se shoqëria bëhet më e aftë të merret me problemet e vazhdueshme e të ardhshme, si abuzimet dhe korrupsioni qeveritar, keqtrajtimi i çdo grupi dhe padrejtësitë ekonomike. Një popullsi me përvojë në mosbindje politike ka më pak gjasa të jetë e cenueshme ndaj diktaturave të ardhshme.

Mendimet e këtij shqyrtimi synojnë të ndihmojnë çdo person e grup që do t’i heqë popullit të vet shtypjen diktatoriale dhe do të vendosë një sistem demokratik të qëndrueshëm që respekton lirinë njerëzore dhe veprimin popullor për përmirësimin e shoqërisë. Tri përfundimet kryesore të Sharp janë: