Nga vjen pushteti?
Fabula e zotit të majmunëve, gjashtë burimet e pushtetit politik dhe qendrat e pushtetit demokratik.
Kapitulli 3, pjesa 1
Fabula e zotit të majmunëve
Sharp e nis shpjegimin e pushtetit me një fabulë kineze të shekullit XIV nga Liu Ji. Këtu e rrëfejmë me fjalët tona.
Në shtetin e Çusë, një plak mbante majmunë në shërbim të tij. Çdo mëngjes i dërgonte në mal të mblidhnin fruta dhe secili duhej t’i jepte një të dhjetën e asaj që mblidhte. Ai që nuk e jepte rrihej pa mëshirë. Majmunët vuanin, por nuk guxonin të ankoheshin.
Një ditë, një majmun i vogël pyeti të tjerët: a i mbolli plaku pemët? Jo, u përgjigjën, rriten vetë. Mirë, a nuk mund t’i marrim frutat pa lejen e tij? Mund. Atëherë pse të varemi nga ai dhe pse t’i shërbejmë? Përpara se të mbaronte, të gjithë majmunët u zgjuan. Atë natë, kur plaku flinte, e shembën rrethimin, morën frutat e magazinës dhe iku në pyll për të mos u kthyer më. Plaku vdiq urie.
Morali sipas Liu Ji-t: disa sundojnë popullin me dredhi dhe jo me parime të drejta. Sapo njerëzit zgjohen, dredhitë nuk funksionojnë më.
Kapitulli 3, pjesa 2
Gjashtë burimet e pushtetit politik
Parimi është i thjeshtë. Diktatorët kanë nevojë për ndihmën e njerëzve që sundojnë, pa të cilën nuk mund të sigurojnë e të ruajnë burimet e pushtetit politik. Këto burime janë:
- Autoriteti: besimi i njerëzve se regjimi është legjitim dhe se kanë detyrim moral t’i binden.
- Burimet njerëzore: numri dhe rëndësia e personave e grupeve që binden, bashkëpunojnë ose i ndihmojnë sundimtarët.
- Aftësitë dhe njohuritë: ato që i duhen regjimit për të kryer veprime të caktuara dhe që i japin personat e grupet që bashkëpunojnë.
- Faktorët jomaterialë: faktorë psikologjikë e ideologjikë që mund t’i shtyjnë njerëzit të binden dhe të ndihmojnë sundimtarët.
- Burimet materiale: sa sundimtarët kontrollojnë ose kanë qasje te pasuria, burimet natyrore, financat, sistemi ekonomik dhe mjetet e komunikimit e të transportit.
- Sanksionet: ndëshkimet, të kërcënuara ose të zbatuara, kundër atyre që nuk binden dhe nuk bashkëpunojnë, për të siguruar nënshtrimin që i duhet regjimit.
Kapitulli 3, pjesa 3
Pse kjo ka rëndësi
Të gjitha këto burime varen nga pranimi i regjimit, nga nënshtrimi i popullsisë dhe nga bashkëpunimi i një numri të madh njerëzish e institucionesh. Ky bashkëpunim nuk është i garantuar. Kur njerëzit dhe institucionet ia tërheqin bashkëpunimin agresorëve e diktatorëve, burimet e pushtetit pakësohen, madje mund të këputen, dhe pushteti i sundimtarëve dobësohet e në fund shpërndahet.
Diktatorët i trembin veprimet që kërcënojnë aftësinë e tyre për të bërë çfarë të duan, ndaj kërcënojnë e ndëshkojnë ata që nuk binden ose bëjnë grevë. Por ndëshkimi, edhe brutaliteti, nuk e rikthen gjithmonë nënshtrimin që i duhet regjimit. Nëse burimet e pushtetit kufizohen sa duhet kohë, rezultati fillestar është pasiguria e ngatërrimi brenda diktaturës, pastaj dobësim i dukshëm. Pushteti i diktatorëve vdes, ngadalë ose shpejt, nga uria politike.
Pra, shkalla e lirisë ose e tiranisë në çdo qeveri varet shumë nga vendosmëria e qytetarëve për të qenë të lirë dhe nga gatishmëria e aftësia e tyre për t’u rezistuar përpjekjeve për t’i skllavëruar.
Kapitulli 3, pjesa 4
Qendrat e pushtetit demokratik
Një shoqëri demokratike ka shumë grupe e institucione të pavarura nga shteti: familje, organizata fetare, shoqata kulturore, klube sportive, sindikata, shoqata studentore, parti, lagje, organizata për të drejtat e njeriut. Individët e izoluar, që nuk i përkasin grupeve të tilla, zakonisht nuk mund të ndikojnë ndjeshëm te shoqëria, e aq më pak te një diktaturë.
Prandaj pavarësia e këtyre organizmave është thelbësore. Nëse diktatura i ka shkatërruar ose kontrolluar, rezistuesit duhet të krijojnë grupe e institucione të reja të pavarura ose t’i marrin sërish nën kontroll demokratik ato që mbeten.